Јелена Анѓел (околу 1236 - Брњаци, кај Зубин Поток, 8 февруари 1314 ) била српска кралица, сопруга на српскиот крал Стефан Урош I и мајка на кралевите Драгутин и Милутин. Во народот е позната како Јелена Анжујска.
Историски извори за кралицата Јелена
Пишани извори Историските извори за животот на кралицата Јелена можат да се поделат на писмени и материјални. Јелена се споменува и во домашни и во странски извори. Во српската средновековна биографска литература, таа остана запаметена. Добиваме релативно повеќе податоци од „Животот на кралицата Јелена“, архиепископот Данило II. Тоа е една од биографиите на „ Данилов зборник “, познат и како „ Животи на српските кралеви и архиепископи“, напишана од српскиот архиепископ, неговите ученици и наследници (вклучува биографии на српските владетели од Радослав до Душан и црковни водачи од Арсениј до Ефрем). Биографијата на кралицата Јелена е напишана во хагиографски стил, за разлика од биографиите на нејзините синови или сопрузи. Животот на Јелена е напишан пред животот на Драгутин и Милутин, како и пред животот на нејзиниот сопруг Урош, кој се смета за посебен воведен дел од животот на ДрагутинМак Даниел (1991), 217-218. Животот на кралицата Јелена е напишан во 1317 година, односно три години по нејзината смртМак Даниел (1991), 218. Освен архиепископот Данило, Јелена ја споменуваат и патријархот Пајсија, Мавро Орбин и грофот Ѓорѓе Бранковиќ. Свој белег оставила и во дипломатскиот материјал, пред се во документите на неаполската архива, благодарение на преписката со нејзините роднини, владетелите на Анжу. Од грчки ( византиски ) извори, Јелена ја споменува Теодор Метохит во своето „Послание“, при описот на преговорите меѓу царот Андроник II и Милутин за бракот на српскиот крал и малолетната принцеза СимонидаВИИНЈ 6 (1986), 75. Јелена се споменува и во пет родослови во: Карловац, Загреб, Пајсијев, Врхобрезнички и родословот на Пејатовиќ . Христовата црква на кралицата Јелена има наслов: Јелена, со Божја помош, српската кралица го напуштила селото Крњице и маслодајната во Крушевац и стотина перпери на Свети Никола. Над Добрско Село, Павле Ровински споменува дека има извор наречен Краљичина вода, кој според народната традиција од камен го направила св. Српската кралица Јелена. лево|мини|214x214пкс| Архиепископот Данило, Пеќската патријаршија.
Материјални извори Заедно со царицата Јелена, сопругата на Душан Силниот, Јелена Анжујска е најчесто сликаната жена на српското средновековно фрескоживопис. Во манастирот Сопоќани е прикажана на фреската „Смртта на Ана Дандоло “, со нејзината ќерка Брнч. Со сопругот Урош и синовите Милутин и Драгутин, Јелена била прикажана во нејзиниот завет, во манастирот Градац, кај гробното место. Сликана е и на хоризонталната композиција на лозата Немањиќ во Ѓурѓеви Ступови. Јелена е насликана во закрилата на Драгутин, манастирот Свети Ахил, во природна големина. Последниот портрет на кралицата е во манастирот на кралот Милутин во Грачаница, каде што е насликана како калуѓерка, заедно со нејзиниот сопруг Урош.
Покрај фреските, ликот на Јелена е зачуван и на две икони на кои е насликана и таа со нејзините синови. Иконите се слични и се подарени на манастирите Свети Никола во Бари и Свети Петар и Павле во Рим.
Потекло Нејзиното потекло долго време не било утврдено, но се знаело дека е поврзано со Чарлс I, кралот на Неапол и Сицилија, кој во писмо од 1273 година ја нарекува со братучед.
Англискиот историчар Гордон МекДаниел во 1982 година утврдил дека била внука на сестрата на Бодуен II, латинскиот цар на Константинопол. Според оваа теорија, Јелена Анжујска (1236–1314), вистинско име Јелена Анѓелина, е ќерка на унгарскиот благородник Јован Анѓел, војвода од Срем, и француска благородничка: Матилда де Вјанден, војвотката од Пожега и Ковин. Таткото на Јелена, Јован Ангел, бил син на византискиот император Исак II Ангел и Маргарита од Унгарија, која била ќерка на кралот Бела III и Агнес де Шатијон. Презимето Анжујска е последица на погрешен превод на името Анѓелина, што го земала од византиското владејачко семејство Анѓела.
Јелена за време на кралот Урош Јелена одиграла значајна политичка улога во Србија со кралот Урош (1243–1276). Унгарското потекло на Јелена, утврдено со голема сигурност, сведочи за нејзината важност во негувањето на добрите српско-унгарски односи во средината на 13 век. По монголската инвазија, кралот Бела IV се обидел да ја обезбеди јужната граница на својата земја преку дипломатски акции и создавање на бановински систем. Еден од дипломатските напори на унгарскиот крал бил зајакнување на односите со српскиот владетел, што најверојатно било постигнато преку бракот на Урош и Јелена. Српските чети учествувале заедно со унгарските во Битката кај Пелагонија, а исто така и како дел од унгарските чети во 1260 година. години во битките со чешкиот крал Отокар II Пшемишл. Урош бил присутен на свадбата на унгарскиот принц во 1264 година . мини|302x302пкс| Кралот Урош I За време на владеењето на нејзиниот сопруг, Јелена презела чекори кои дури и биле во спротивност со волјата на српскиот крал. Кралот Урош во неколку наврати водел војни против Дубровничка Република. Во едно од своите писма до дубровничкиот кнез Иван Сторлат и архиепископот Алеард, Јелена се обврзала да ја извести општината во случај српскиот крал да ја подготви војската за напад на Дубровник. Датирањето на писмото не е веродостојно, а се нудат две решенија: 1) писмото е издадено за време на Српско-дубровничката војна (1265–1268), 2) писмото е издадено по 1276 г. година, односно во времето на Драгутин.
Влијанието на Јелена се припишува и на контактите меѓу Урош и Карло Анжујски во време кога сицилијанскиот владетел се обидувал да создаде балканска коалиција за борба против византискиот император Михаил VIII Палеолог. Улогата на кралицата во настаните поврзани со присоединувањето на Српската црква во Лионскиот сојуз во 1274 година е непозната. Но со право се претпоставува дека во зближувањето на Србија со Западот, улогата на Јелена сигурно била голема. Во кореспонденција со Чарлс I и Карло II од Анжујски, Јелена била наречена „драга братучедо“ од што потекнува нејзиното сродство со Анжујаните. Степенот на сродство со нив не е со сигурност утврден.
Јелена за време на кралот Драгутин
Граѓанска војна во Србија На крајот на седмата деценија на 13 век, Драгутин станал штитеник на унгарскиот крал Бела. Откако победил во војната со Србија во 1268 година, Бела на Урош му ја наметнал институцијата „ млад крал “ со која Драгутин бил назначен за наследник, наместо Милутин, кој бил избор на Урош. Данило му пишувал на Бела за притисокот на синот Стефан врз Драгутин да бара од татко му да му даде парче земја да управува. Бидејќи Урош не отстапил од својата централистичка политика, Драгутин им се обратил на Унгарците за помош. Најверојатно му помогнал словенскиот бан Јоаким Пектар, вистинскиот господар во Унгарија во 1276 година. . Благодарение на унгарската помош, Драгутин победил во Битката кај Гацко и го соборил својот татко од престолот. Урош се повлекол во Хум, каде што починал следната година.
Не е лесно да се одреди ставот на Јелена во граѓанската војна во Србија во 1276 година. Добиваме индиректни податоци од животот на Јелена. Архиепископот Данило пишувал дека Драгутин, по победата во граѓанската војна, ѝ дал на мајка си парче земја на управа, од две причини. Првата причина била тоа што Драгутин сакал да ја нагласи разликата меѓу неговата и политиката на татко му на почетокот на неговото владеење. Познато е дека кралот Урош вовел политика на ригиден централизам, отстранувајќи ги потомците на Мирослав и Вукан на одредени делови од кнежевството. Веднаш на почетокот на своето владеење, Драгутин поделил парче земја на управата на неговата мајка, а можеби и на неговиот брат. Друга причина за ваквата постапка на Драгутин е тоа што сакал да добие прошка од мајка си за соборувањето на татко му, што е индиректен доказ дека Јелена, барем на почетокот, се спротивставила на постапката на Драгутин. Иако Урош бил соборен, Јелена продолжила да ја носи титулата српска кралица и по 1276 година, заедно со сопругата на Драгутин, Каталина. Во Ѓурѓеви Ступови во 1282 година е насловена како „голема кралица“.
Земјата на кралицата Јелена лево|мини|345x345пкс| Стефан Драгутин Со доделувањето на државата на кралицата Јелена, Драгутин се откажал од централистичката политика на неговиот татко. Не е познато дали Милутин владеел со одреден дел од земјата за време на владеењето на неговиот брат. Акцијата на Драгутин за соборување на татко му со помош на платеничката куманска војска не наишла на одобрување на многу важни фактори во земјата. Архиепископот Јоаникије, како претставник на српската црква, доброволно го напуштил архиепископското столче во знак на солидарност со стариот крал и отишол со него во Хум. Починал во Хум во 1279 година, а неговото тело го пренела кралицата Јелена во Сопоќане, каде што бил погребан покрај телото на Урош. За прв пат во средниот век, територијата била доделена на една жена. Не може точно да се определи времето кога Драгутин ѝ ја доделил државата на мајка си, но според Данилов тоа се случило по смртта на Урош, односно по 1 мај 1277 година.
Територијата на државата на Јелена ги опфаќала: Зета, Требиње, Плав и Горњи Ибар. Владеењето на Јелена во Требиње и Зета е потврдено во бројни дубровнички документи. Територијата на „земјата“ Требиње ги опфаќала старите парохии Травунија и требинската парохија, стигнувајќи до дубровничката заднина. Кралицата често престојувала во областа Требиње и таму имала свој двор, можеби во Цавтат. Во 1980-тите, со Дубровник во оваа област се водел спор за лозја. Во постарата историографија се сметало дека Јелена не владеела со Ускопље, но таквите мислења биле отфрлени како неточни. Јелена ја отстапила власта над Улцињ на нејзината сестра Марија де Кајо во претходните извори наведени како Марија де ШорАлександар Узелац: Марија де Кајо, сестра краљице Јелене // Између Подунавља и Средоземља. Тематски зборник посвећен проф. др Синиши Мишићу поводом његовог 60. рођендана, ур. К. Митровић - А. Узелац, Пожаревац - Ниш 2021, 187-206 (Maria de Cayeux, Sister of Queen Jelena) . Владеењето на кралицата Јелена над Требиње и Зета траело до 1306 година, додека кралицата остатокот од животот го поминала на своите територии во внатрешноста на земјата. Јелена во Ибарската долина секако ги држела просторите околу дворот во Брњаци и околу манастирот Градац. Другите парохии кои Јелена ги имала во Горњи Ибар не се познати.
Надворешнополитичкото влијание на Јелена од 1276 до 1282 години Детали од шестгодишното владеење на Драгутин не се познати. Архиепископот Данило не го опишува овој период од животот на Драгутин, концентрирајќи се на годините по абдикацијата на Драгутин во Дежево. Некои податоци за надворешнополитичкиот курс на Србија во овој период се добиени главно од странски извори. Влијанието на Јелена врз надворешнополитичката ориентација на српската држава во овој период беше многу силно. Веднаш по доаѓањето на власт, Драгутин ги потврдил привилегиите на граѓаните на Дубровник и во текот на целото владеење одржувал добри односи со таа република, што секако треба да се припише на влијанието на неговата мајка.
Србија, исто така, продолжила да одржува добри односи со братучедот на Јелена, Чарлс Анжујски, прифаќајќи го договорот во Орвјето од 1281 година. Меѓутоа, сицилијанската вечер од 1282 година ја отстранило за одредено време опасност за Византија, која доаѓала од запад, а овие надворешнополитички напори на српската држава останале без резултати . Каков став зазела Јелена во настаните од 1282 година е сосема непознато. Не се познати ниту настаните што му претходеле на абдицирањето на Драгутин, но има причина да се сомневаме дека падот од коњот бил само повод, а не причина за абдицирањето на постариот брат во корист на помалиот.
Јелена за време на кралот Милутин мини|307x307пкс| Стефан Милутин