mały|Logo Maszawu. Maszaw (hebr. מש"ב, skrót. המרכז לשיתוף פעולה בינלאומי, Merkaz le-Szituf Pe’ula Bejnle’umi, ang. Mashav lub Agency for International Development Cooperation), dosłownie Centrum Współpracy Międzynarodowej – izraelski program pomocowy powołany do życia w 1958 roku, a od 1960 roku departament Ministerstwa Spraw Zagranicznych Izraela, którego zadaniem było oferowanie i realizowanie pomocy międzynarodowej krajom rozwijającym się oraz nawiązywanie z nimi relacji dyplomatycznych.
W ramach Maszawu oferowana jest pomoc w dziedzinie rolnictwa i upraw, służby zdrowia, bezpieczeństwa żywnościowego, handlu, administracji publicznej czy rozwoju wsi. Programem pomocy obejmowane były państwa Azji i Afryki. Współcześnie pomoc ta obejmuje także region Bliskiego Wschodu i Europy.
Maszaw postrzegany jest jako narzędzie budowy relacji dyplomatycznych poprzez oferowanie pomocy na różnych płaszczyznach w zamian za poparcie na arenie międzynarodowej.
Historia
Początki Maszawu W latach 50. XX wieku Izrael poszukiwał potencjalnych sojuszników na arenie międzynarodowej. Związek Radziecki wspierał politycznie i militarnie państwa arabskie, natomiast Stany Zjednoczone niechętnie udzielały wsparcia Izraelowi. Nadziei upatrywano w państwach niezaangażowanych, które nie popierały żadnego z dwóch dużych bloków politycznych w powojennej rzeczywistości politycznej. Jednak w połowie lat 50. pojawiła się presja ze strony państw arabskich w rejonie Afryki i Bliskiego Wschodu, aby pogłębić izolację Izraela. W 1955 roku Izrael został wykluczony z obrad Konferencji w Bandungu, a w 1956 roku z Azjatyckiej Konferencji Socjalistycznej. W 1956 roku Izrael opowiedział się po stronie Wielkiej Brytanii i Francji i wsparł je militarnie podczas kryzysu sueskiego. Spotkało się do z dezaprobatą Organizacji Narodów Zjednoczonych. Wobec powyższych faktów elity polityczne Izraela zmuszone były do znalezienia sposobu, aby pozyskać przychylność państw niezaangażowanych.
Izraelscy politycy postanowili, że zamiast budować sojusze w organizacjach międzynarodowych, należy skupić się na relacjach dwustronnych. Pod koniec lat 50. XX wieku Ameryka Południowa znajdowała się pod wpływem Stanów Zjednoczonych. W Azji z kolei wpływy dzieliły się pomiędzy państwa komunistyczne i muzułmańskie. Kontynentem, na którym można było skupić swoje wpływy była wówczas Afryka. Izraelczycy świadomi byli rodzących się ruchów narodowowyzwoleńczych w tym regionie świata i uznali, że nowe państwa mogą stać się potencjalnymi sojusznikami. Ben Gurion w szczególności interesował się Afryką Wschodnią (Etiopia, Kenia, Rwanda) ze względu na bliskość do Morza Czerwonego, przez które napływały do Izraela towary z Azji. Chciano również wykorzystać obawy tych państw przed ruchami islamskimi. Ponadto na południu Sudanu zamieszkiwali chrześcijanie będący w konflikcie z muzułmańską północą tego kraju.
W 1958 roku Golda Meir odwiedziła Liberię, Ghanę, Nigerię i Wybrzeże Kości Słoniowej. W trakcie podróży dyplomatycznej podkreślała istotę więzów izraelsko-afrykańskich. Wyraziła także troskę w związku z klęskami głodu, chorób i ubóstwa w Afryce, oferując pomoc ze strony Izraela. W tym samym roku w ramach Ministerstwa Spraw Zagranicznych utworzono specjalny program współpracy i pomocy dla państw rozwijających się. W 1960 roku program przekształcono w departament w ramach ministerstwa, którego zadaniem było oferowanie i udzielanie pomocy międzynarodowej na różnych płaszczyznach.
W połowie lat 60. Izrael ustanowił misje dyplomatyczne w 32 państwach Afryki, do których wysłano 1800 specjalistów w dziedzinie medycyny, rolnictwa i edukacji, co plasowało Izrael w 1963 roku na drugim miejscu, zaraz po Francji, pod względem wielkości sieci powiązań dyplomatycznych w Afryce. W 1966 roku Izrael nawiązał relacje ze wszystkimi niemuzułmańskimi państwami Organizacji Jedności Afrykańskiej. Do 1969 roku 14 państw afrykańskich posiadało swoje przedstawicielstwa dyplomatyczne w Izraelu, w Jerozolimie, a nie w Tel Awiwie. W latach 60. Izrael nawiązał także stosunki wojskowe z prozachodnimi i antykomunistycznymi państwami jak np. Etiopia, Zair, Togo, Tanzania, Wybrzeże Kości Słoniowej, Uganda i Ghana. Izraelscy doradcy wojskowi szkolili w tych państwach żołnierzy jednostek specjalnych i oferowali kontrakty zbrojeniowe.
Redukcja aktywności w Afryce Zwycięstwo Izraela w wojnie sześciodniowej (1967) zbiegło się z kryzysem wśród państw afrykańskich związanym z problemami z rozwojem, brakiem stabilności politycznej i rosnącej zależności od dużych mocarstw. Cześć z przywódców państw afrykańskich przychylnie odnosiło się do propozycji pomocy ze strony ZSRR i państw arabskich. Mimo to w latach 1958–1973 ponad 70% wszystkich izraelskich programów pomocowych było lokowanych na kontynencie afrykańskim. ⅔ całej izraelskiej pomocy zagranicznej było kierowane do Afryki. Izraelski eksport do państw afrykańskich w tym czasie nie przekraczał jednak 23 milionów dolarów. W ciągu pierwszych 10 lat działalności Maszaw wyszkolił 10 000 osób z 90 krajów oraz wysłał 4000 specjalistów do 62 państw. W latach 1958–1959 na programy pomocowe Izrael przeznaczył 94 700 dolarów. W 1963 roku było to 5,3 miliona dolarów. Najwyższy poziom budżet ten osiągnął w latach 70. i wynosił 7 milionów dolarów rocznie.
W latach 70. XX wieku doszło do pogorszenia relacji Izraela z państwami Afryki. 29 państw zawiesiło swoje relacje z Państwem Izrael, częściowo pod wpływem państw arabskich, które z kolei oferowały tańszą ropę i pomoc finansową. Przed wybuchem wojny Jom Kipur (1973) Organizacja Jedności Afrykańskiej wezwała swoich członków do zerwania relacji z Izraelem. Niektórzy członkowie organizacji zawiesili oficjalne stosunki, jednak zachowali komunikację poprzez ambasady państw trzecich (np. Nigeria, Sierra Leone, Ghana, Republika Środkowoafrykańska). W okresie nieformalnych stosunków w Afryce przebywało więcej izraelskich specjalistów niż w momencie, kiedy Izrael utrzymywał oficjalne relacje dyplomatyczne z państwami regionu. Pod koniec lat 70. XX wieku 35% izraelskiego handlu bronią stanowiła sprzedać do Afryki. Jednak w związku z zaistniałą sytuacją izraelscy politycy postanowili w 1974 roku zacieśniać współpracę i relacje z Południową Afryką. Z programów Maszawu korzystały również państwa azjatyckie jak np. Indie, Pakistan czy Indonezja, które nie formalizowały swoich stosunków dyplomatycznych z Izraelem. Do 1973 roku izraelskie rządy prowadziły politykę wsparcia wszystkich międzynarodowych projektów. Od 1973 roku zaczęto redukować budżet pomocowy na rzecz projektów w polityce wewnętrznej. Wycofanie wparcia politycznego i społecznego dla Maszawu poskutkowało ponad pięćdziesięcioprocentowym obcięciem budżetu struktury. Nie doprowadziło to do ograniczenia działalności Maszawu w świecie. Kosztem spadku stażystów z Afryki (402 osoby w 1972; 80 osób w 1975) zyskały Ameryka Południowa (wzrost 246 do 399 stażystów) i Azja (wzrost z 207 do 354 stażystów). Tak jak w przypadku Afryki liderzy państw regionu sami prosili o wsparcie i doradców, tak w Ameryce Południowej Izrael wychodził z własną inicjatywą i angażował się tam, gdzie jego pomoc mogła rzeczywiście przynieść skutki. Wynikało to z faktu, iż w Ameryce Południowej duże wpływy utrzymywały Stany Zjednoczone, a rozwój gospodarczy tych państw był szybszy niż Izraela.
Pod koniec lat 70. i na początku lat 80. Icchak Szamir i Ariel Szaron zintensyfikowali aktywność Izraela w Afryce, w szczególności w dziedzinie współpracy wojskowej. W 1982 roku Idi Amin zerwał stosunki dyplomatyczne z Państwem Izrael. Podobne decyzje podjęły: Czad, Kongo-Brazzaville czy Burundi. Były jednak państwa, które odnowiły relacje z Izraelem, np. Zair, Liberia (oba w 1982 roku). W latach 80. programy Maszawu otwarto na zewnętrzne współfinansowanie. Od 1985 roku czyniły to Stany Zjednoczone, od 1986 roku Republika Federalna Niemiec, a jeszcze w 1973 roku we współfinansowanie zaangażowała się Holandia. W 1987 roku Izrael przystąpił do międzynarodowego embargo zbrojeniowego, którym objęto Republikę Południowej Afryki. Przyczyniło się do poprawy relacji z państwami Afryki.
Redefinicja Maszawu w latach 90. XX wieku mały|Ośrodek szkoleniowy Maszawu w izraelskim Szefajim. W latach 90. XX wieku na fali rozmów pokojowych z Palestyńczykami (Porozumienia z Oslo) i Jordanią, upadku ZSRR i nawiązania stosunków z nowymi władzami w RPA Izrael zmienił swoją politykę wobec Afryki. Uznano jednak, że pomoc i zaangażowanie będzie zależało od strategicznych interesów państwa. Tam, gdzie izraelskie instytucje nie angażowały się w formalny sposób, pomoc oferowały organizacje pozarządowe. Równolegle Państwo Izrael zaczęło rozwijać relacje handlowe z Chinami i Indiami. W okresie tym okazało się też, że Izrael nie ma strategii działania wobec nowych wyzwań w Afryce (AIDS, migracji zarobkowych). Rząd Izraela kierował się wizją tzw. nowego Bliskiego Wschodu Icchaka Rabina, który zakładał, że Izrael rozwinie relacje ze swoimi sąsiadami w regionie poprzez współpracę gospodarczą. W latach 1997–1999 Izrael przeszkolił na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce więcej wolontariuszy niż w innych regionach. Zaczęto także wysyłać doradców i specjalistów do Europy Wschodniej oraz Azji Centralnej, wykorzystując dostęp do specjalistów znających języki rosyjski i arabski. Skupiono się na programach krótkoterminowych i zwiększeniu liczby szkolonych specjalistów w ramach krótszych programów (2443 osób przeszkolonych w 1964 roku; 4051 przeszkolonych w 1999 roku). Zmianie uległo także podejście do uczestników programów Maszawu, których wkład finansowy zredukowano do minimum lub zniesiono w ogóle. Do tej pory kraje korzystające z programów musiały wpłacać składki, opłacać zakwaterowanie i przeloty doradców.
Cele i rodzaje współpracy Działania Maszawu są ściśle powiązane z izraelską polityką zagraniczną. Między innymi dlatego Izrael przystąpił do programu 2030 Agenda for Sustainable Development. Dotacje i wsparcie kierowane są do priorytetowych dla Izraela sektorów, w których państwo to posiada największe doświadczenie i know-how. Do 2018 roku pomoc ta oferowana była poprzez granty przydzielane w relacjach dwustronnych. W 2018 roku izraelska rada ministrów stworzyła międzyministerialny komitet ds. współpracy międzynarodowej, której działania mają opierać się na relacjach wielostronnych z wieloma udziałowcami. Od 2008 roku Maszaw współpracuje z FAO. W 2010 roku Izrael przystąpił do OECD, jednak według izraelskiego MSZ nie osiąga jeszcze w ramach tej organizacji wyznaczonych celów.
W 2021 roku Izrael przeznaczył na oficjalną pomoc rozwojową 394 100 000 dolarów. W stosunku do roku poprzedniego wartość tej pomocy wzrosła o 32,3 %. W 2020 roku 80 mln dolarów zostało ulokowanych w ramach pomocy na Bliskim Wschodzie, 39,8 mln dolarów w Azji, 14,2 mln dolarów w Europie, a 5,6 mln dolarów w Afryce. Wg danych OECD w 2020 roku najwięcej izraelskiej pomocy finansowej trafiło do Jordanii (46,4 mln dolarów), następnie do Strefy Gazy i na Zachodni Brzeg (33,6 mln dolarów), Indii (27,1 mln dolarów), na Ukrainę (10,1 mln dolarów).
W ramach Maszawu Izrael oferuje pomoc m.in. na płaszczyźnie: rolnictwa, ochrony konsumentów, badań i rozwoju, bezpieczeństwa żywnościowego, rozwoju wsi i rolnictwa, systemów sanitarnych, zarządzania żywnością, systemu opieki zdrowotnej, farmaceutyki, ochrony środowiska, genetyki, optyki, ochrony społecznej i socjalnej, systemów irygacji i oczyszczania wody, rybołówstwa, zbiorów żywności.
Motywacje