Веркаўская сядзіба

Веркаўская сядзіба, або Веркаўскі палац (, ) — гістарычны палацава-паркавы ансамбль у Верках (цяпер раён Вільні, Літва), былая рэзідэнцыя віленскіх біскупаў і арыстакратычных родаў.

Гісторыя

Ранні перыяд Мінулае падвіленскіх Веркаў, з рэзідэнцыяй, размешчанай на вяршыні высокага ўзгорка, абмытага водамі Віліі і яе безназоўнага прытоку, і калісьці акружанага непраходнымі лясамі, сягае паганскіх часоўУ міжваенны перыяд шырока палац у Верках апісалі м.ін.: ; а таксама: . Пасля Другой сусветнай вайны архіўныя матэрыялы апублікаваў: ; а таксама: .. Навакольныя землі, даўнюю спадчыну літоўскіх князёў, кароль Уладзіслаў Ягайла ў 1387 г. перадаў віленскім біскупам. Цудоўнае прыроднае размяшчэнне і адначасова блізкасць горада прывялі да таго, што неўзабаве біскупы ўзвялі ў Верках драўляную, але, як падаецца, даволі велічную сядзібу, якая доўгі час павінна была служыць ім летняй рэзідэнцыяй. Гэты будынак стаяў на самым мысе гары, выцягнутай у напрамку поўнач-поўдзень, адкуль адкрываўся асабліва маляўнічы краявід.

Для гэтага двара нейкія барэльефы павінен быў выканаць (пам. 1661). Біскуп Абрагам Война (пам. 1649) двойчы прымаў у Верках караля Уладзіслава IV. Першы раз каля 1633 г., а другі раз у 1639 г. Каля 1700 г. тагачасны віленскі біскуп Канстанцін Казімір Бжастоўскі (1644—1722) разабраў стары двор сваіх папярэднікаў, які ўжо хіліўся да заняпаду, узвёў новы мураваны барочны палац і акружыў яго садам у стылі той эпохі. Ва ўладанні віленскіх біскупаў Веркі заставаліся да другой паловы XVIII ст.

Эпоха Масальскага і Патоцкіх У 1779 г. ксёндз біскуп Ігнацы Масальскі (1726—1794), са згоды сойма і апостальскага нунцыя, хоць і не без вялікага супраціву капітула, перадаў Веркі ў сваю спадчынную ўласнасць, аддаўшы ўзамен радавы маёнтак Чырвоны Двор пад Немянчынам. Не маючы як духоўная асоба ўласнага патомства, ён запісаў гэтыя маёнткі дачцэ свайго брата, Юзафа Адрыяна, падскарбія надворнага літоўскага, і Ганны з Радзівілаў — Алене Апалоніі з Масальскіх (1763—1815), якая была замужам у першым шлюбе за князем , а неўзабаве пасля яго смерці, з 1792 года, за Вінцэнтам Патоцкім герба «Пілява» (пам. 1825), падкаморыем каронным, генералам-лейтэнантам каронных войскаў, спадчыннікам Нямірава на ПадолліКн. Апалонія дэ Лінь-Патоцкая з’яўляецца гераіняй нарыса, напісанага Аляксандрам Краўсгарам. Пар.: ; а таксама: .. Акрамя Веркаў, яна атрымала ў пасаг таксама іншыя вялікія маёнткі, у тым ліку Палангу. З прычыны занадта вялікай адлегласці, якая падзяляла Веркі ад Нямірава, і ўзніклых з гэтага адміністрацыйных цяжкасцяў, Патоцкія неўзабаве прадалі Веркі Станіславу Пятру Ясінскаму герба «Ястрабец» (пам. у Вільні каля 1850 г.), маршалку шляхты Віленскага павета, з 1806 г. члену Мальтыйскага ордэна.

Вітгенштэйны і наступныя ўладальнікі Верагодна, за грошы з пасагу сваёй першай жонкі Стэфаніі Радзівіл (1809—1832), пасля якой ён атрымаў велізарны маёнтак, каля 1830 г. Веркі купіў князь Леў Пятровіч Вітгенштэйн (пам. 1866), сын князя Пятра, фельдмаршала рускіх войскаў; другі раз, з 1834 г., жанаты з вядомай дабрачыннасцю і высакароднасцю княгіняй (1816—1918)Амаль усе гісторыкі Веркаў сцвярджаюць, што кн. Людвік Вітгенштэйн купіў Веркі ўжо ў часы свайго другога шлюбу і што падарыў іх затым другой жонцы, якая пасля ўдаўства, прыняўшы каталіцтва, асела на пастаянна ў Швейцарыі і там ва ўзросце 102 гадоў памерла. Паколькі багацце Вітгенштэйнаў абапіралася галоўным чынам на атрыманыя ў пасаг кн. Стэфаніі Радзівіл, што не належалі да ардынацыі, аладыяльных маёнтках Радзівілаў, а таксама значных сумах, многае паказвае на тое, што Веркі былі купленыя яшчэ пры яе жыцці.. Паколькі яго сын, Пётр, памёр у маладым узросце, усю фартуну атрымала ў спадчыну адзіная дачка Марыя (нар. 1829), народжаная ад Радзівілаўны, якая была замужам за князем Хлодвігам Гогенлоэ-Шылінгсфюрстам.

У канцы XIX стагоддзя іх сын распрадаў усе свае маёнткі, размешчаныя ў межах Расійскай імперыі. Тады Веркі набылі Чапялеўскія, а ад іх — Спінкі. Да 1939 г. рэшткі гэтых маёнткаў яшчэ некалькі разоў мянялі выпадковых уладальнікаў.

Архітэктура

Барочны палац Барочны палац біскупа Канстанціна Казіміра Бжастоўскага павінен быў быць цалкам скончаны ў 1705 г., паколькі гаспадар мог прымаць у ім тады расійскага цара Пятра Вялікага. Аднак у 1773 г. ён знаходзіўся ўжо ў даволі сумным стане. Ксёндз Станіслаў Сестранцэвіч пісаў біскупу Масальскаму 2 верасня: «Праз дах Веркаўскага палаца нязмерна цячэ; трэба альбо гонтай пакрыць, альбо старацца купіць іншую дахоўку, якую яснавяльможны пан Кнакфус палічыў добрай, а гэтую садраць». Са зместу ліста вынікае, такім чынам, што барочны палац мусіў быць захаваны, прынамсі яшчэ на нейкі час, хоць ужо ішлі працы па рэалізацыі новага, класіцыстычнага ансамбля.

Класіцыстычная рэзідэнцыя Да будаўніцтва новай рэзідэнцыі Масальскі спачатку спрабаваў прыцягнуць , але гэтыя намаганні не прынеслі станоўчага выніку. Невядома, пад чыім кіраўніцтвам вяліся папярэднія работы, якія працягваліся ўжо як мінімум з 1769 г. Гэта даказвае ліст М. Гербачэўскага, напісаны з Веркаў біскупу Масальскаму 4 чэрвеня таго года. Ён пісаў у ім: «Тутэйшую фабрыку, як можна, спяшаемся [пабудаваць]». Хутчэй за ўсё, гэтыя працы з самага пачатку курыраваў Марцін Кнакфус (1740—1803), прафесар архітэктуры Віленскай акадэміі, архітэктар Яго Каралеўскай Мосці, які ў той час вёў усе будоўлі на тэрыторыі дыяцэзіі. З канца мая 1781 г. да будаўніцтва веркаўскага палаца быў, аднак, прыцягнуты Лаўрын Гуцэвіч. На працягу сваёй дзейнасці, якая працягвалася там усяго каля паўтара года, Кнакфус, верагодна, паспеў закласці толькі падмурак.

Гуцэвіч амаль цалкам змяніў праект галоўнага корпуса паводле сваёй уласнай задумы. Адсутнасць адпаведных матэрыялаў не дазваляе ў цяперашні час беспамылкова размежаваць работы, выкананыя Кнакфусам, ад тых, што з’яўляюцца справай яго пераемніка. Будаўніцтва ўсяго палацавага ансамбля працягвалася да 1792 г., але ніколі не было даведзена да канца. Гэта стала вынікам як палітычных падзей і хуткай смерці біскупа, так і ранейшых ускладненняў у яго блізкім сямейным коле. Закладваючы ў Верках пышную рэзідэнцыю, Масальскі выношваў думку стварыць там спадчынную ардынацыю для князёў дэ Лінь, прадстаўнікоў якіх ён таксама бачыў на польскім троне. Смерць князя Шарля дэ Ліня ў 1792 годзе на полі бітвы і бурлівае жыццё яго жонкі, аднак, разбурылі планы біскупа.

Рэалізаваная рэзідэнцыя Ігнація Масальскага складалася з трох жылых карпусоў: цэнтральнага рэпрэзентатыўнага і дзвюх размешчаных па баках афіцын (флігеляў) ідэнтычнага выгляду. Дзякуючы захаваным гравюрам прыкладна 1830 г., у тым ліку літаграфіі, зробленай паводле малюнка Юзафа АзямблоўскагаУ зборах Нацыянальнага музея ў Варшаве., а таксама двум акварэлям Марцэлія ЯнушэвічаУ музейных зборах палаца ў Верках., а акрамя таго вынікам даследаванняў, праведзеных на месцы Эдвардам Будрэйкам, вядома, як палацавы ансамбль выглядаў звонку. Яго двухпавярховы галоўны корпус быў закладзены на плане моцна выцягнутага прамавугольніка, даўжынёй амаль 85, а шырынёй асновы каля 10 м. У франтальным фасадзе, 23-восевым паводле Азямблоўскага, а паводле, магчыма, больш вартага даверу Янушэвіча — 25-восевым, выступалі тры моцна акрэсленыя рызаліты: цэнтральны дзевяцівосевы і два бакавыя — трохвосевыя.

Цэнтральны рызаліт дадаткова акцэнтаваў шасцікалонны іанічны порцік вялікага ордара, завершаны трохвугольным франтонам. Поле франтона запаўняў рэльеф, які прадстаўляў Цынцыната, што арэ поле валамі. Барэльефы са сцэнамі палявых работ упрыгожвалі таксама вялікія прамавугольныя палі, якія вянчалі бакавыя рызаліты, таксама завершаныя трохвугольнымі шчытамі. Рэльефы былі працай вядомага скульптара (1727—1802), стваральніка скульптур у Віленскай кафедры. У садовым фасадзе цэнтральную частку будынка дадаткова ўзбагацілі паўкруглым рызалітам. Падобную паўкруглую форму меў спачатку таксама правы бакавы фасад, пазней перабудаваны ў прамы. Усе фасады былі расчлянёныя іанічнымі пілястрамі. Зверху ўвесь палац абягаў фрыз. Частку галоўнага корпуса, абмежаваную рамкамі цэнтральнага рызаліта, накрываў чатырохсхільны дах з купалам, крытым меднай бляхай. Бакавыя часткі, а таксама абмежаваныя крайнімі рызалітамі, мелі двухсхільны дах, гладкі, не вельмі высокі.

Пра тое, што галоўны корпус палаца не быў скончаны Масальскім, выразна кажа Канстанцін Тышкевіч. Апіраючыся, напэўна, на мясцовыя паданні, ён піша, што здолелі накрыць толькі левае крыло і цэнтральную частку з медным купалам. Правае не мела ні даху, ні столяў, ні вокнаў. Вонкавыя аддзелачныя работы выканаў толькі Ясінскі. Для таго, хто не меў на гэтыя мэты адпаведных сродкаў, гэты факт стаў прычынай фінансавага разарэння і выклікаў неабходнасць продажу ўладанняў.

Неглыбокія порцікі з чатырма калонамі з прыгожа мадэляванымі іанічнымі капітэлямі мелі таксама абедзве дзевяцівосевыя, двухпавярховыя, але з мезанінам афіцыны, з руставанымі фасадамі, вертыкальна падзеленымі іанічнымі пілястрамі. Антаблемент кожнага з порцікаў пакрываў арнаментальны фрыз, які перарываўся разеткамі і быў завершаны шырокім прафіляваным карнізам. Аконныя праёмы абрамлялі ліштвы, больш аздобленыя на ніжнім паверсе, завершаныя трохвугольнымі сандрыкамі і гірляндамі. Афіцыны былі накрытыя чатырохсхільнымі дахамі.

Паводле Тышкевіча, у левым крыле галоўнага корпуса палаца была скончана, хоць, верагодна, не канчаткова, толькі капліца. Яна не мела ніякіх упрыгажэнняў. Алтар выглядаў сціпла. Падлога была выкладзена з вялікіх дубовых квадратаў. Замест лавак ці кленчнікаў вакол стаялі крэслы.

Галоўнай рэпрэзентатыўнай залай палаца павінна была быць бальная зала, якая размяшчалася пад купалам. Пад ёй, на першым паверсе, знаходзілася другая зала. У верхняй княгіня дэ Лінь праектавала нават падчас аднаго са сваіх візітаў у Веркі пастаноўку, магчыма пры ўдзеле Багуслаўскага, «Вяселля Фігара». У сваім лісце, напісаным з Нясвіжа 3 ліпеня 1787 г., біскуп адзначае, аднак, што калі б гэты план, хутчэй за ўсё з прычыны няскончанасці залы, аказаўся немагчымым для рэалізацыі, варта было б пашукаць пакой меншы ў новым ці старым палацы.

Няскончаны галоўны корпус рэзідэнцыі пацярпеў яшчэ дадаткова ад французскіх салдат, якія, кватэруючы ў Верках у 1812 г. — калі ім не хапіла іншага паліва — выразалі канструкцыйныя бэлькі і палілі іміE. Budreika, апіраючыся на абрысы падмуркаў, а таксама на адзін з захаваных праектаў Гуцэвіча, які прадстаўляе папярочны разрэз нявызначанага сельскага палаца, што мог быць, аднак, адным з варыянтаў праекта палаца ў Верках, выканаў праект рэканструкцыі інтэр’ера галоўнага веркаўскага корпуса; Гл.: .

Рэканструкцыя Вітгенштэйна Уступіўшы ў валоданне Веркамі ўжо, відаць, у 1830-я гады, князь Леў Вітгенштэйн загадаў разабраць няскончаны і заняпалы галоўны корпус палаца, а левую афіцыну разбудаваў для сябе як жылую. Да яе левага боку ён прыбудаваў новае, трохвосевае крыло, высунутае як наперад, так і назад, з бальнай залай на другім паверсе, завершанае квадратнай вежачкай. У ёй знаходзіўся рэзервуар вады для фантана. Пры бакавым правым фасадзе ён узвёў двухпавярховы, прасторны зімовы сад. У гэты ж час порцікі былі перасечаны на палове вышыні казырком, які закрываў пад’езд, а трохвугольны шчыт запоўнены ляпнінай з гербам і каронай князёў Вітгенштэйнаў.

Будаўнічыя працы працягваліся да 1845 г. Імі спачатку павінен быў кіраваць вядомы архітэктар Карл Фрыдрых Шынкель, які нават азнаёміўся з сітуацыяй на месцы, высока ацаніўшы майстэрства Гуцэвіча. Новы ўладальнік Веркаў, аднак, вырашыў канчаткова спыніцца на сціплым нямецкім майстры па прозвішчы Завадэ. Жалезную канструкцыю зімовага сада паводле праекта, дасланага з Парыжа, выканаў інжынер Ян Яшчалд. Разбудаваная афіцына, якая набыла характар італьянскай вілы, падобна як і ўвесь нанова перабудаваны комплекс, выклікала захапленне ва ўсіх наведвальнікаў вітгенштэйнаўскіх Веркаў.

Іншыя пабудовы і парк