Эўфемі́зм (ад «добрагалоссе» ← «добра» + «мова, пагалоска») — нейтральнае па сэнсе і эмацыйнай «нагрузцы» слова або апісальнае выражэнне, якое звычайна выкарыстоўваецца ў тэкстах і публічных выказваннях для замены іншых слоў і выражэнняў, што лічацца непрыстойнымі або недарэчнымі. У палітыцы эўфемізмы часта выкарыстоўваюцца для змякчэння некаторых слоў і выражэнняў з мэтай увядзення грамадскасці ў зман і фальсіфікацыі рэчаіснасці. Напрыклад, выкарыстанне выражэння «допыт з прыстрасцю» замест слова «катаванні», «акцыя» у нацыстаў для завуаляванай назвы масавых расстрэлаў і г. д.

Эўфемізмы выкарыстоўваюцца ў маўленчых або друкаваных тэкстах для замены слоў, прызнаных грубымі або «непрыстойнымі», напрыклад, лаянкавых і нецэнзурных слоў. Часам у якасці эўфемізмаў выкарыстоўваюцца «нелітаратурныя» словы з меншай адмоўнай «нагрузкай», чым лаянка і мат — прастамоўныя, жаргонныя, аўтарскія. Выкарыстанне эўфемізмаў значна змякчае негатыўную «нагрузку» на тэкст лаянкавых або мацюкальных слоў, хоць у большасці выпадкаў па эўфемізме альбо па сэнсе тэксту можна вызначыць, якое слова ён замяняе.

У аснове з'явы эўфемізму ляжаць: здаўна вядомыя моўныя табу, якія забаранялі вымаўляць прамыя найменні такіх небяспечных прадметаў і з'яў, як, напрыклад, богі або хваробы, паколькі акт іх згадвання, як лічылася, можа выклікаць саму з'яву. Таксама вядомыя шырока ўжывальныя і дагэтуль эўфемізмы, абумоўленыя рэлігійнымі перакананнямі, тыпу «нячысты» замест «чорт». фактары сацыяльнай дыялекталогіі.

Па меры таго, як становяцца больш тонкімі формы быту чалавека, прамыя абазначэнні вядомых прадметаў і з'яў (напрыклад, некаторых фізіялагічных актаў і частак чалавечага цела) пачынаюць лічыцца адыёзнымі і выганяюцца з мовы, асабліва з яе літаратурнага адлюстравання. Так, для знатнага патрыцыя ў эпоху росквіту эканамічнай і палітычнай моцы Рыма становяцца непрымальнымі некаторыя абароты больш ранняй эпохі: (Цыцэрон, «De oratore», II).

Сярэднявечнае рыцарства пазбягае ў куртуазнай паэзіі прамых абазначэнняў палавых органаў, якія дэманстратыўна захоўваюцца ў сваёй мове трэцім саслоўем, што вылучаецца («Раман пра Розу»). Асаблівай схільнасцю да эўфемізмаў вызначаецца звычайна мова ў момант стабілізацыі культуры, напрыклад моўнае манерніцтва ў арыстакратычных салонах XVI—XVII стагоддзяў, мова літаратуры XIX стагоддзя.

Не толькі ў зносінах прымяняюцца іншыя формы звароту, але і пра заганы або праступкі гаворыцца ў асабліва змякчаных выражэннях. На «выяўленні» падобных эўфемізмаў будуюцца часта формы сатыры і іранічнай антыфразы.

Эўфемізмы ў нашай мове

Эўфемізмы мацюкальных слоў Згодна з МакіенкамВалерый Міхайлавіч Макіенка. Руская лаянкавая лексіка: цэнзурнае і нецэнзурнае . // Русістыка, № 1/2 (С. 50-73): Берлін; 1994, папулярным эўфемізмам «першага члена» абсцэннай трыяды з’яўляецца абарот «тры літары». Акрамя відавочна эўфемістычных мацюкальных слоў і словазлучэнняў (блін, блін гарэлы, бляха муха, ядрон батон, японда біхер, японскі гарадавы), Макіенка ўказвае на «падкалодную змяю рускага мату» ў бяскрыўдных на выгляд эўфемізмах «ёлачкі зялёныя!» і «матухны мае!».

Для шэрага эўфемізмаў (хер, хрэн, фіг, даўбаць, зорка і т. п.) характэрны амаль поўны перанос багатай словаўтваральнай парадыгмы зыходнага мацюкальнага слова з захаваннем семантыкі: херня, да хрэнішча, афігіцельны, задаўбаўся, звяздзёж і г. д. Такія эўфемізмы маюць даволі высокі патэнцыял абсцэнізацыі. У прыватнасці, ужо амаль цалкам абсцэнным стаў корань хер (першапачаткова назва літары Х у стараславянскім алфавіце).

Даследчыкі-філолагі, якія працуюць у гэтай галіне, самі выкарыстоўваюць эўфемізмы, звычайна з намерам «пашырыць кола адрасатаў»Сенічкіна Е. П. Слоўнік эўфемізмаў рускай мовы. — М.: Флінта: Навука, 2008. ISBN 978-5-9765-0219-2, ISBN 978-5-02-034859-2. іх прац. Макіенка ўказвае на эўфемістычны псеўданім , пад якім публікаваў свае працы па абсцэннай лексіцы амерыканскі славіст Віктар Фрыдман. А. П. Сенічкіна ў сваім слоўніку эўфемізмаў для захавання навуковага стылю выкарыстоўвае тэрмін «замест прамога абазначэння» і, у адзінкавых выпадках, замену літар у «прамых найменнях» зорачкамі; пры гэтым аматары моцных слоў адсылаюцца да слоўніка В. Буя «Руская запаветная ідыяматыка»Васіль Буй. Руская запаветная ідыяматыка: вясёлы слоўнік народных выразаў. «Альта-Прынт», 2005. 367 с., у якім з «вычарпальнай паўнатой» апісаны пазалітаратурныя эўфемізмы.

А. Плуцэр-Сарно ўказвае на тое, што, з прычыны адносна слабай табуяванасці мату і высокага патэнцыялу словаўтварэння ад мацюкальных каранёў, эўфемізм мацюкальнага слова можа ўспрымацца проста як больш вытанчаны і выразны варыянт зыходнага выразуПлуцэр-Сарно А. Ю. Пра семантыку слова «мат». // Вялікі слоўнік мату. Том 1. Лімбус Прэс, 2005..

Сацыяльна значныя эўфемізмы У дакументах, паведамленнях сродкаў масавай інфармацыі часта выкарыстоўваюцца эўфемізмы, якія змяняюць эмацыйную афарбоўку паведамлення. Напрыклад: «негр» (амерыканскі) → «афраамерыканец», «інвалід» → «асоба з абмежаванымі магчымасцямі», «асоба з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця», «іншы чалавек» (у некаторых краінах); турма → «месцы пазбаўлення волі», «месцы не гэтак аддаленыя». У савецкія часы словы «беспародны касмапаліт» і «сіяніст» часта служылі заменай слоў «яўрэй» або «жыд»Мігдаль Times № 47, «Яўрэі і жыды» , Усевалад ВіхновічПраект Халакост, «Лёс яўрэяў у СССР у пасляваенныя дзесяцігоддзі» . Выраз «аўтарытэтны бізнесмен» («аўтарытэтны прадпрымальнік») ужываецца прэсай у якасці эўфемізма, калі аўтар хоча празрыста намякнуць на дачыненне дадзенай асобы да злачыннай дзейнасці, але асцерагаецца прэтэнзій і абвінавачванняў у бяздоказнасці.

Назвы малапрэстыжных работ таксама атрымліваюць эўфемізмы: асенізатар → «залатар», кур’ер → «экспедытар», сакратар → «офіс-менеджар», «асістэнт», прыбіральшчык памяшканняў → «клінінг-менеджар», «аператар прафесійнай уборкі», прыбіральшчыца → «тэхнічка», дворнік → «наглядчык», вартаўнік → «ахоўнік». Такое перайменаванне, якое прыводзіць да вялікай колькасці пасад з назвамі «менеджар», характарызуе жарт: «дворнік — менеджэр па знешняй экалогіі» і «хаўскіпінканвайзер», «грузчык — менеджэр лагістыкі», «ахоўнік — менеджэр па няштатных сітуацыях».

Рэлігійныя мілагучнасці Каб абысці табу на прамое ўжыванне імя д’ябала, раней ужывалі такія эўфемізмы, як «блазан», «рагаты», «лукавы», «нячысты» і інш.

У іудаізме лічыцца недапушчальным вымаўляць імя Бога ўсуе (гэта значыць дарэмна, без прычыны), асабліва недапушчальным лічыцца вымаўляць уласнае імя Бога. Таму пры чытанні яўрэйскай Бібліі ў месцах, дзе згадана ўласнае імя Бога (), вымаўляецца «Аданай» — «Гасподзь» (падрабязней гл. Тэтраграматон, яўрэйская мова і Егова).

Ператварэнне эўфемізмаў у табуяваныя словы Новыя абазначэнні «непрыстойных» прадметаў і з’яў з цягам часу губляюць характар эўфемізмаў, пачынаюць успрымацца як прамое ўказанне на «непрыстойны» прадмет і ў сваю чаргу становяцца «непрыстойнымі». Так, у нейтральнай мове для абазначэння пеўня і асла ў англійскай мове выкарыстоўваюцца адпаведна «rooster» і «donkey», а для ласкавага звароту да кошак — «kitty», у той час як за першапачатковымі «cock», «ass» і «pussy» трывала замацавалася абсцэнная форма. На гэтай уласцівасці эўфемізмаў будуецца адзін з улюбёных прыёмаў «грубай комікі» — гульня так званымі «празрыстымі» эўфемізмамі (напрыклад, раздзел IX «Гарганцюа» Рабле).

Падобная сітуацыя адбылася і з ланцужком «negro» → «black» → «afro-american» (амерыканскі негр) або «lame» → «crippled» → «handicapped» → «disabled» → «differently abled» (інвалід).

Класічны ланцужок з рускай мовы: нужник → сортир → уборная → клозет → туалетЯськова Наталля «Папулярная і займальная філалогія».

Зрэшты, такая ж сітуацыя існуе і з дысфемізмамі: дысфемізм з часам можа страціць сваю табуяванасць, напрыклад, , — галава < — гаршчок пры нейтральным caput.

Гл. таксама

Паліткарэктнасць Прэцыёзная паэзія Эсхрафемізм

Крыніцы

Літаратура

Масквін В. П.. Эвфемизмы в лексической системе современного русского языка. — 5-е выд. — М. : УРСС, 2017. Крысін Л. П. Эвфемизмы в современной русской речи Евфемизм, или эвфемизм // Литературная энциклопедия : в 11 т. — [М.], 1929—1939. Сенічкіна Е. П. Словарь эвфемизмов русского языка. — М. : Флінта : Навука, 2008. — ISBN 978-5-9765-0219-2, ISBN 978-5-02-034859-2. Яськова, Наталля. Популярная и занимательная филология.

Спасылкі

Катэгорыя:Тропы