мини|Традиционалните територии на албанските племиња во северна Албанија Албанските племиња (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај Албанците, особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини.
Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем.
Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (bajrak), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (bajraktar), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи.
Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат Келменди, Хоти, Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим.
Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење.
Потекло и развој Потеклото на албанскиот племенски систем не може со сигурност да се проследи до една единствена историска заедница. Албанските племиња, познати под називот fis (мн. fise), претставувале облик на општествена организација заснован првенствено врз родовски и сроднички врски. Во потесна смисла, fis означувал патрилинеарна заедница чии членови сметале дека потекнуваат од заеднички машки предок. Меѓутоа, не сите заедници што во историските извори биле означувани како племиња имале такво единствено потекло; некои биле составени од повеќе различни родови и население.
Најраните податоци за албанското население потекнуваат од средновековниот период, а директните историски податоци за самите племенски структури се ограничени. Дел од постарата историографија го поврзувала племенскиот систем со античките илирски општествени структури. Сепак, директна и непрекината врска меѓу античките илирски племиња и средновековните албански fise не може да се докаже само врз основа на сличностите во општествената организација. Современите археолошки и генетски истражувања укажуваат на значителна континуитетност на населението на западниот Балкан од доцната бронзена и железната епоха до раниот среден век, но тие сами по себе не докажуваат континуитет на конкретни племенски институции.
Во текот на средниот век, сродничките заедници постепено се развивале во пошироки политички и територијални единици. Развојот на феудалните односи во албанските земји влијаел врз традиционалните родовски структури. Дел од влијателните родови се интегрирале во феудалниот систем и се појавиле како благороднички семејства, додека нивната политичка моќ зависела и од поддршката на сродничките и локалните заедници. Во овој период не постоела јасна граница меѓу родовска, племенска и феудална организација, а различните облици на власт се преклопувале.
Еден од примерите за рано документирана племенска заедница е Бериша, која се споменува во извор од 1242 година во Улцињ. Во текот на XIII и XIV век, некои такви заедници биле подложени на процес на феудализација, при што дел од нивните гранки се преобразувале во феудални родови. Сличните процеси не се одвивале насекаде со ист интензитет и особено тешко се одвивале во планинските области.
Османлиското освојување на албанските земји во XV век претставувало пресврт во развојот на племенската организација. Додека во пониските и поурбанизираните области османлиската власт постепено вовела поцентрализирани административни и феудални структури, во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја племенските заедници задржале поголем степен на внатрешна самоуправа. Тешко пристапниот планински терен, ограниченото присуство на државната администрација и отпорот кон даночните и воените обврски придонеле за зачувување на традиционалните институции.
Во овој период племенските врски постепено станале еден од главните механизми преку кои планинското население ја организирало својата политичка и воена одбрана. Наместо целосно исчезнување под османлиска власт, во делови од северна Албанија дошло до зајакнување на племенската организација. Таа се приспособила кон османлискиот политички систем, особено преку развојот на бајракот (bajrak), територијално-воена единица која во северноалбанските планини станала важна компонента на племенската организација.
Во текот на XVII и XVIII век, а особено во XIX век, северноалбанските племиња претставувале релативно автономни локални заедници. На нивно чело стоеле старешини, а значајни одлуки се донесувале преку собранија на претставници на родовите. Племенскиот живот бил регулиран во голема мера преку обичајното право, од кое најпознат пример е Канунот на Лека Дукаѓини. Во исто време, племињата не претставувале единствен политички блок: покрај соработката против надворешни власти, постоеле и меѓуплеменски спорови и конфликти околу земјиштето, пасиштата и другите ресурси.
Племенскиот систем бил најсилно зачуван во северните планински области, додека во јужна Албанија се развиле поинакви облици на сродничка и локална организација. Таму постоел и поимот farë, кој можел да означува родовска или племенска заедница, но структурата и политичкото значење на овие заедници се разликувале од северноалбанскиот fis. Разликите биле поврзани со различните географски, економски и политички услови во северните и јужните области.
До почетокот на XX век традиционалната племенска организација останала особено значајна во северна Албанија. Создавањето на независна албанска држава и постепеното проширување на централната власт започнале да го ограничуваат политичкото значење на племенските старешини и нивните институции. Процесот продолжил во текот на XX век, а по воспоставувањето на комунистичкиот режим во 1944 година традиционалните племенски структури биле систематски потиснувани и во голема мера разбиени.
Обичајно право Обичајното право имало значајна улога во регулирањето на општествениот живот на албанските племенски заедници, особено во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја. Тоа се засновало на традиционални правила и обичаи кои се пренесувале усно низ генерациите и ги регулирале односите меѓу семејствата, родовите и племињата. Обичајното право не било единствен и непроменлив правен систем, туку збир на локални норми кои се разликувале од една област до друга и се приспособувале на локалните услови.
Најпознат систем на албанското обичајно право е Канунот на Лек Дукаѓин (Kanuni i Lekë Dukagjinit), поврзан со северноалбанските области. Неговите правила биле пренесувани усно долго време пред да бидат запишани. Во текот на XIX и почетокот на XX век европските патеписци, свештеници и истражувачи собирале и бележеле различни делови од овие обичаи. Најпознатата систематизација била направена од францисканскиот свештеник Штефен Ѓечови, кој во почетокот на XX век собирал материјал од северна Албанија. По неговата смрт, материјалот бил објавен во целина како Kanuni i Lekë Dukagjinit во 1933 година.
Покрај Канунот на Лека Дукаѓини постоеле и други локални кануни. Меѓу нив се наведуваат Канунот на Скендербег, кој се применувал во области околу Мат и Дибра, Канунот на Лаберија во јужна Албанија и други регионални системи. Поради тоа, правилата опишани во Канунот на Лека Дукаѓини не треба автоматски да се сметаат за правила што важеле кај сите Албанци или кај сите албански племиња.
Крвна одмазда Еден од најпознатите аспекти на северноалбанското обичајно право била крвната одмазда (gjakmarrja). Таа се однесувала на правото и обврската на семејството на убиениот да бара одмазда од семејството на сторителот. Во рамките на традиционалниот систем, крвната одмазда не била сфатена само како лична одмазда, туку како прашање што ги засегало пошироките роднински заедници.
Сепак, обичајното право содржело и правила со кои се ограничувал кругот на лицата што можеле да бидат цел на одмаздата и начинот на нејзиното извршување. Постоеле и механизми за прекин или ограничување на конфликтите, вклучувајќи посредување од страна на влијателни лица и склучување примирје.
Поради тоа, крвната одмазда не треба да се претставува како целокупната содржина на албанското обичајно право. Таа претставувала само еден дел од поширок систем што опфаќал семејни односи, сопственост, наследување, гостопримство, должности кон заедницата и решавање спорови. Категорија:Историја на Албанија