Сатук Бугра-хан (; починал во 955 или 956) — караханидски владетел и првиот познат владетел од династијата Караханиди кој го прифатил исламот. По прифаќањето на исламот го зел името Абд ел-Карим. Неговото преобратување било значаен настан во процесот на исламизација на Караханидите и на туркиските народи во Средна Азија.
Потекло
Сатук Бугра-хан бил член на раната караханидска владетелска династија. Изворите не даваат целосно сигурни податоци за неговото потекло и роднинските врски. Според подоцнежната традиција, неговиот татко бил Базир Арслан-хан, додека неговиот чичко или очув бил Огулчак-хан. Раната историја на Караханидите е слабо документирана, а потеклото на самата династија останува предмет на научна расправа. Караханидската држава се поврзува со сојуз на туркиски групи, меѓу кои Карлуци, Чигили и Јагми.
Сатук се поврзува со Артуџ, населено место во близина на Кашгар во денешен Синџанг, каде што според традицијата го прифатил исламот.
Прифаќање на исламот
Сатук бил првиот познат Караханид кој го прифатил исламот. Според историската традиција, неговото преобратување било поврзано со муслиманите од Бухара и со влијанието на Саманидите, чија држава во тоа време била еден од главните центри на исламската култура во Средна Азија. Според современата историографија, во неговото преобратување можеле да учествуваат саманидските верски активности, како и политичките, трговските и културните врски меѓу саманидските земји и туркиските области.
Подоцнежните извори раскажуваат дека Сатук бил поучуван за исламот од муслиман од Бухара. Според едно предание, тој тајно ја прифатил новата вера, а потоа започнал да ги убедува и своите блиски да го следат. Овие раскази, меѓутоа, се запишани значително подоцна и содржат и легендарни елементи, па нивните детали не можат целосно да се потврдат.
Точната година на неговото преобратување не е позната. Во дел од поновите извори се наведува 934 година, но други истражувачи го сместуваат настанот поблиску до средината на X век. Затоа, 934 година не треба да се наведува како сигурен датум.
Владеење
По прифаќањето на исламот, Сатук започнал борба за власт во рамките на караханидската династија. Според подоцнежната традиција, со помош на муслимански борци од Фергана успеал да го заземе Кашгар. Историските извори не дозволуваат сите детали од овој настан да се реконструираат со сигурност.
Неговото владеење традиционално се датира од околу 942 до 955 година, иако хронологијата на најраните Караханиди не е целосно сигурна. Сатук починал околу 955 година, односно во 344 година според исламскиот календар.
Исламизација на Караханидите
Преобратувањето на Сатук било важен чекор во постепената исламизација на Караханидите. Набргу по неговата смрт, во околу 960 година, муслиманските извори известуваат за масовно прифаќање на исламот од страна на туркиското население. Ибн ал-Атир и Мискавајх споменуваат бројка од околу 200.000 „шатори“. Бројката најверојатно не треба да се сфати како прецизен статистички податок, но сведочи за традицијата дека во тој период се случило големо ширење на исламот меѓу туркиските групи.
Во следните децении Караханидите станале првата голема муслиманска туркиска династија во Средна Азија. Под нивна власт исламот постепено се проширил во областите од Кашгар и Таримска Котлина кон запад. Караханидите подоцна се прошириле и во поранешните саманидски земји, а во 992 година караханидскиот владетел Бугра-хан привремено го зазел Бухара.
Исламизацијата на Караханидите имала и значајни културни последици. Во времето на нивната династија се развила една од првите значајни традиции на исламска литература на туркиски јазик. Меѓу најпознатите дела од тој период е Кутадгу билиг од Јусуф Баласагуни, составено во XI век.
Извори за Сатук Бугра-хан
Историските податоци за животот на Сатук се ограничени и главно се зачувани во подоцнежни извори. Значаен извор е делото Mulḥaqāt al-Surāḥ од Џамал Карши, напишано во почетокот на XIV век. Карши користел и постар, денес изгубен историски запис за Кашгар од XI век.
Друг важен извор е подоцнежното дело Tadhkira-i Bughrā Khān, во кое животот на Сатук е претставен во форма на религиозно предание. Во него историските настани се испреплетени со легендарни мотиви за неговото преобратување, борбата против немуслиманските владетели и ширењето на исламот. Поради тоа, историчарите прават разлика меѓу основните историски податоци за Сатук и подоцнежните легендарни раскажувања.
Смрт и гробница
Сатук Бугра-хан починал околу 955 или 956 година. Според традицијата, бил погребан во близина на Кашгар, во денешен Синџанг. Местото поврзано со неговиот гроб во Артуџ станало место на верско почитување и аџилак.
Наследство
Во исламската традиција Сатук Бугра-хан се смета за еден од пионерите на исламизацијата на туркиските владетели во Средна Азија. Неговото преобратување било проследено со постепено ширење на исламот во караханидската држава, а во следните векови Караханидите станале важен посредник меѓу исламската и туркиската култура.
Во подоцнежната литература животот на Сатук бил дополнително идеализиран и претворен во религиозно предание. Неговата фигура останала особено значајна во културната традиција на муслиманите во источен Туркестан.
Наводи
Категорија:Преобратници во ислам