Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)

Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў — колішні езуіцкі рымска-каталіцкі комплекс у Бабруйску, помнік архітэктуры XVIII стагоддзя. Знаходзіцца ў старой частцы горада, на тэрыторыі Бабруйскай крэпасці. Былы касцёл быў узведзены ў стылі барока і асвечаны ў гонар Святога Станіслава Косткі.Як сёння выглядае знутры былы езуіцкі касцёл у Бабруйску? Распавядае і паказвае блогер Validol // Будзьма беларусамі!. — 2 сакавіка 2023.

Комплекс быў цэнтрам бабруйскай езуіцкай рэзідэнцыі, якая існавала ў 1630—1773 гадах і ўтрымлівала пры сабе школы, бібліятэку, аптэку і бурсу музыкаў. У афіцыйнай наменклатуры Таварыства Ісуса бабруйская ўстанова да самага скасавання ордэна заставалася рэзідэнцыяй і не была ўзведзена ў ранг калегіума; назва «калегіум» замацавалася за комплексам у краязнаўчай і мастацтвазнаўчай літаратуры.Bobrujsk // Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564—1995 / oprac. L. Grzebień. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — S. 474. Электронная версія.

Комплекс не варта блытаць з парафіяльным касцёлам Святых Апосталаў Пятра і Паўла, які стаяў побач і канчаткова згарэў у 1885 годзе.Маліноўскі В. ...Толькі касцёл // Наша вера. — 2012. — № 3 (61).

Гісторыя

Місія і заснаванне рэзідэнцыі

Езуіцкая прысутнасць у Бабруйску сфарміравалася ў першай палове XVII стагоддзя пры мясцовым фарным касцёле. У 1623 годзе бабруйскі староста Пётр Трызна разам з жонкай Ганнай з Масальскіх запісаў езуітам 2500 злотых на вёсцы Кісялевічы і перадаў гэты фундуш Нясвіжскаму калегіуму на ўтрыманне місіянера ў Бабруйску. У ліпені 1623 года нясвіжскі рэктар Ян Аландус накіраваў у горад ксяндзоў Якуба Ражнавольскага і Рафала Клосаўскага, якія пасяліліся пры двары Трызны. Наступныя гады езуіты прыязджалі сюды з Нясвіжа: Мацей Лескі ў 1627—1630 гадах, Рафал Клосаўскі і Міхал Крэцмер у 1629—1630 гадах.

Пастаянная рэзідэнцыя была адкрыта ў 1630 годзе; яе першым суперыёрам у 1630—1633 гадах быў Андрэй Баболя, пазней кананізаваны. У краязнаўчай літаратуры сустракаюцца таксама даты замацавання езуітаў у горадзе ў 1618 годзе і заснавання рэзідэнцыі ў 1631 годзе.Касцёл езуіцкі. Бабруйск, Магілёўскі край // History-belarus.com, праект «Arch-спадчына».

Сын фундатара, Пётр Казімір Трызна, з жонкай Соф'яй з Валовічаў запісаў місіі маёнткі Гарбацэвічы, Рыня і Устайла. У 1634 годзе фундацыю павялічыў Пётр Суляціцкі запісам вёскі Шацілкі, а ў 1640 годзе Шчэпан Шпількоўскі — запісам вёскі Кабылянка. Гэтых сродкаў хапала на дзейнасць рэзідэнцыі: звычайна тут працавалі два прафесары школ, два місіянеры ў Рэчыцкім павеце і два ксяндзы пры мясцовым касцёле. У XVII стагоддзі рэзідэнцыя ўтрымлівала 5—7 асоб, у XVIII стагоддзі — 8—17 асоб. Гадавы даход складаў 812 злотых у 1633 годзе, 1300 злотых у 1651, 716 злотых у 1700 і 2230 злотых у 1749 годзе.

Драўляны касцёл і заняпад

Парафіяльны касцёл Святога Пятра і парафія існавалі ў Бабруйску з 1627 года з фундацыі Пятра Трызны. Езуіты вялі душпастырскую працу як пры парафіяльным касцёле, так і пры сваім уласным драўляным храме, які будавалі з 1631 года.Габрусь Т. Наша «езуіцкае» барока // Наша вера. — 2001. — № 1 (15).

У 1651 годзе падчас казацкага нападу рэзідэнцыя і драўляны касцёл былі спалены. Да 1681 года ў Бабруйску заставалася толькі місія Нясвіжскага калегіума; у 1681—1690 гадах місійная станцыя зноў была заселена езуітамі, а ў 1690 годзе паўторна ператворана ў рэзідэнцыю. Пасля вяртання ў 1681 годзе езуіты мелі невялікі ўласны касцёл.

На пачатку XX стагоддзя былы езуіцкі канвент апісваўся як размешчаны там, дзе была крэпасць; з мясцовай езуіцкай місіяй звязвалі дзейнасць Андрэя Баболі.Żyskar F. J. Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych. T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski. — Warszawa — Petersburg, 1914. — S. 248—253.

Мураваны касцёл і будынак калегіума

Мураваны езуіцкі касцёл быў узведзены ў XVIII стагоддзі побач з парафіяльным касцёлам Святых Апосталаў Пятра і Паўла. Аўтарам праекта называецца віленскі архітэктар Тамаш Жаброўскі. Будаўніцтва мураванага храма пачалося ў 1732 годзе, паводле іншых звестак — у 1735 годзе; касцёл фундаваўся на сродкі рэчыцкага гродскага суддзі Францішка Дзерналовіча і быў кансэкраваны ў 1747 годзе.

У працах пры езуіцкім комплексе ў розны час удзельнічалі таксама архітэктары Уладзіслаў Дзягілевіч (1699—1700), Казімір Мацелякоўскі (1735—1736), Тамаш Жаброўскі (1746), Габрыэль Лянкевіч (1747—1748) і Францішак Карава (1757—1758). Вядома пра ўдзел у будаўніцтве муляра Якуба Руофа ў 1732—1747 гадах. У 1744—1747 гадах прэфектам будаўніцтва і бурсы ў Бабруйску быў Аляксандр Асяеўскі, пазнейшы суперыёр рэзідэнцыі ў 1759—1765 гадах.Васькоў У. Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны: (Гісторыя Гомельскага рыма-каталіцкага дэканата). — Мінск : Про Хрысто, 2010. — ISBN 978-985-6825-63-0.

Мураваны будынак рэзідэнцыі (калегіума) быў узведзены ў 1748—1760 гадах.

Тытул мураванага храма ў крыніцах падаецца па-рознаму: «Encyklopedia wiedzy o jezuitach» называе фундаваны Дзерналовічам касцёл 1732—1747 гадоў храмам Святых Пятра і Паўла, тады як у беларускай краязнаўчай літаратуры за ім замацавалася назва касцёла Святога Станіслава Косткі, а тытул Пятра і Паўла адносіцца да суседняга парафіяльнага касцёла. Гэтае неадрозніванне двух суседніх храмаў — вядомая крыніца блытаніны ў публікацыях пра Бабруйск.Езуіцкі, ці святых Пятра і Паўла? Чаму мы блытаем бабруйскія касцёлы? // 1387.io. — 19 жніўня 2024.

Пасля скасавання ордэна

Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1773 годзе касцёл перайшоў у распараджэнне свецкіх уладаў. Пасля гэтага ў будынку размяшчаўся павятовы суд і праходзілі пасяджэнні павятовых соймаў. У 1798 годзе будынак былога езуіцкага касцёла быў моцна пашкоджаны. Падчас будаўніцтва Бабруйскай крэпасці былы езуіцкі касцёл у 1810 годзе быў прыстасаваны пад артылерыйскі цэйхгаўз; у польскай гістарыяграфіі гэтае прыстасаванне апісваецца як ператварэнне храма ў склад амуніцыі. Падчас гэтай перабудовы былі разабраныя франтон, вежы-званіцы і амаль палова вышыні муроў цэнтральнага нефа. Пасля пабудовы новага цэйхгаўза ў 1818—1819 гадах будынак планавалі знесці, але праект не быў ажыццёўлены. У выніку перабудоў касцёл страціў вежы, а будынак калегіума быў знішчаны.

Навейшы час

У савецкі час у будынку былога касцёла размяшчаліся склад і гаўптвахта. Пасля ліквідацыі гаўптвахты ў 2005 годзе будынак перайшоў на баланс горада. З пачатку 2000-х гадоў ён пуставаў; у 2011 і 2012 гадах у будынку адбыліся моцныя пажары.У Бабруйску абвалілася сцяна паўночнай сакрыстыі былога езуіцкага касцёла — найстарэйшага захаванага будынка горада // Тэлеграм-канал «Спадчына». — 22 ліпеня 2026; У Бабруйску абвалілася сцяна найстарэйшага будынка горада — касцёла езуітаў XVIII стагоддзя // Reform.news. — 22 ліпеня 2026.

У сярэдзіне мая 2025 года абвалілася сцяна паўночнай сакрысціі былога езуіцкага касцёла. Пра абвал стала шырэй вядома ў ліпені 2026 года, калі былі апублікаваныя здымкі з месца падзеі.Абвал сцяны паўночнай сакрыстыі былога езуіцкага касцёла ў Бабруйску адбыўся яшчэ вясной 2025 года // Тэлеграм-канал «Спадчына». — 23 ліпеня 2026.

30 верасня 2025 года помнік архітэктуры, які ў афіцыйных дакументах фігуруе пад назвай «Гаўптвахта», быў бязвыплатна перададзены з камунальнай уласнасці ў прыватную ўласнасць ТАА «Эйчэмсі груп», звязанаму з бізнесоўцам Аляксандрам Зайцавым. Па ўмовах дагавора новы ўласнік абавязаны выканаць рамонтна-рэстаўрацыйныя працы да 30 верасня 2028 года. У сакавіку 2026 года Міністэрства культуры выдала кампаніі дазвол на выкананне навукова-даследчых і праектных прац па рэканструкцыі аб'екта са змяненнем яго прызначэння.Руіны былога езуіцкага касцёла ў Бабруйску бязвыплатна перадалі кампаніі «Эйчэмсі груп», якая належыць бізнесоўцу Аляксандру Зайцаву // Тэлеграм-канал «Спадчына». — 15 жніўня 2026; Руіны былога езуіцкага касцёла ў Бабруйску бязвыплатна перадалі кампаніі, якая належыць бізнесоўцу Аляксандру Зайцаву // Reform.news. — 15 жніўня 2026.

Школы і калегіум

Класы граматыкі былі адкрыты пры рэзідэнцыі ў 1681 годзе, а ў 1705 годзе да іх дадалі класы паэтыкі і рыторыкі. У 1707—1725 гадах школы не дзейнічалі з прычыны Паўночнай вайны. Адноўленыя ў 1725 годзе, яны праіснавалі да 1771 года, калі класы паэтыкі і рыторыкі былі зачынены і засталіся толькі класы граматыкі. Замест іх у 1771—1773 гадах у Бабруйску была ўладкавана трэцяя прабацыя для езуітаў. На момант скасавання ордэна ў горадзе існавала пяцікласная школа. Пасля скасавання на яе базе дзейнічалі падвыдзелавыя школы Адукацыйнай камісіі, у якіх выкладалі не менш за сем былых езуітаў.

Пры школах існавала бурса музыкаў, вядомая прынамсі з 1737 года, калі на ўтрыманне музыкаў вылучалася 100 злотых; прэфектамі бурсы былі пераважна міністры і прэфекты будаўніцтва рэзідэнцыі.

Бібліятэка была невялікая, прызначаная для патрэб езуітаў і школ, і ўтрымлівалася ў належным парадку; пасля скасавання ордэна яна перайшла ва ўласнасць Адукацыйнай камісіі. Сярод бібліятэкараў былі Францішак Плага (1699—1700), Ян Шантыр (1733—1735), Марцін Струсінскі (1768—1771) і Міхал Карыцкі (1771—1773).

Інфірмерыя дзейнічала з 1686 года, аптэка — прынамсі з 1738 года. Аптэкарамі ў розны час былі Ян Гербіх (1738—1743), Ежы Зымон (1743—1744), Адам Лабускі (1745—1746), Ян Мараўскі (1746—1748), Людвік Курсэль (1751—1755), Міхал Пэтэр (1756—1758) і Марцін Гурскі (1770—1773).

Місійная дзейнасць

Езуіты вялі душпастырскую працу пры парафіяльным і пры ўласным касцёле, а таксама заснавалі марыянскую садаліцыю для вучняў. Рэзідэнцыі падпарадкоўваліся місійныя станцыі ў Хальчы, Халуі, Гомелі, Гарбацэвічах, Кабылянцы, Рагачове і Турчыне. Вандроўныя місіі ладзіліся на Украіне (miss. per Ukrainam) і на маскоўскім памежжы (ad limites Moschoviae).

Гомельская місія была заснавана ў 1728 годзе, а ў 1729 годзе братамі Казімірам і Антоніем Халецкімі перанесена ў іх маёнтак Хальч, дзе належала бабруйскай рэзідэнцыі да 1773 года, пасля чаго перайшла да Магілёўскага калегіума. Рагачоўская місія бабруйскай рэзідэнцыі існавала ў 1741—1750 гадах.

Архітэктура

Касцёл быў помнікам архітэктуры барока. Гэта была трохнефавая базіліка без трансепта з паўкруглым завяршэннем прэзбітэрыя і дзвюма сіметрычнымі сакрысціямі па баках вімы.

Галоўны фасад меў дзве вежы. На адной з іх быў гадзіннік з боем, на другой — матэматычны компас. Вежы падзяляліся на тры ярусы, паміж верхнімі чацверыкамі размяшчаўся фігурны франтон з валютамі.

Унутры нефы былі перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі на здвоеных падпружных арках, якім на фасадах адпавядалі здвоеныя пілястры. Пры ўваходзе размяшчаўся мураваны хор на двух філярах са сходамі з абодвух бакоў; невялікія хоры былі таксама над сакрысціямі.

Галоўны алтар уключаў восем познебарочных скульптур святых. Акрамя яго, у касцёле было шэсць бакавых алтароў, амбон і драўлянае сакральнае начынне, выкананае майстрамі Язэпам Шылам і Антонам Марціноўскім. Сцены былі аздоблены фрэскамі; сярод абразоў знаходзіліся сармацкія данатарскія партрэты караля Жыгімонта III Вазы і Пятра Трызны.

Галерэя

Гл. таксама

Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск) Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск) Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя Бабруйская крэпасць

Крыніцы

Літаратура Васькоў У. Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны: (Гісторыя Гомельскага рыма-каталіцкага дэканата). — Мінск : Про Хрысто, 2010. — ISBN 978-985-6825-63-0. Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. — Мінск : Ураджай, 2001. — 287 с. — ISBN 985-04-0499-X. Малiноўскi В. Л. I будуць расчынены брамы : гісторыя касцёлаў Бабруйска. — Мінск : Про Хрысто, 2008. — 112 с., л. фат. — ISBN 978-985-6628-99-9. Bobrujsk // Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564—1995 / oprac. L. Grzebień. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — S. 474. Poplatek J. Błogosławiony Andrzej Bobola Towarzystwa Jezusowego. Życie — śmierć — kult. — Kraków, 1936. — S. 77—83.