Хашки случаи или хашки предмети е неформален назив во Северна Македонија за четири предмети за наводни воени злосторства поврзани со Ослободителната народна армија (ОНА) за време на воениот конфликт во Македонија во 2001 година. Предметите се познати како „Раководство на ОНА“, „Мавровски работници“, „Липковски воден резервоар“ и „Непроштено“. Тие биле истражувани од Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ), но ниту еден од четирите предмети не довел до обвинителен акт и судење пред Трибуналот. Во 2008 година предметните списи биле вратени на македонското правосудство, а во 2011 година домашното кривично гонење било прекинато по донесувањето на автентично толкување на Законот за амнестија од 2002 година.
Во поширока смисла, во македонската јавност понекогаш под „Хашки случаи“ се опфаќа и предметот „Љуботен“, кој исто така бил меѓу петте предмети за кои МКТЈ во 2002 година побарал отстапување на надлежноста. Меѓутоа, „Љуботен“ се разликува од четирите предмети по тоа што МКТЈ подигнал обвинение и спровел судска постапка против Љубе Бошкоски и Јохан Тарчуловски.
Потекло на предметите
По избувнувањето на вооружениот конфликт во 2001 година, македонските власти започнале истраги за повеќе случаи во кои постоеле сомневања за сериозни прекршувања на меѓународното хуманитарно право. Во истрагите биле опфатени наводи за дејствија извршени и од припадници на ОНА и од припадници на македонските безбедносни сили.
Во септември 2002 година, обвинителството на МКТЈ побарало од Судскиот совет да му бидат отстапени пет конкретни истраги и постапки поврзани со конфликтот во Македонија: „Раководство на ОНА“, „Мавровски работници“, „Липковски воден резервоар“, „Љуботен“ и „Непроштено“. Барањето било одобрено на 4 октомври 2002 година.
МКТЈ, сепак, не побарал да му бидат отстапени сите истраги за наводни злосторства извршени за време на конфликтот. Судскиот совет оценил дека, имајќи ја предвид стратегијата за завршување на работата на Трибуналот, тој треба првенствено да се концентрира на предмети против највисоки сторители, а домашните судови да продолжат со постапувањето по останатите предмети.
Од петте предмети, само „Љуботен“ резултирал со обвинение и судење пред МКТЈ. Останатите четири предмети биле истражувани, но не биле подигнати обвиненија пред Трибуналот.
Четирите предмети
„Раководство на ОНА“
Предметот „Раководство на ОНА“ се однесувал на истрага за наводната кривична одговорност на високи припадници на раководството на ОНА за дејствија извршени во текот на вооружениот конфликт во 2001 година.
Истрагата имала поширок карактер од останатите предмети, бидејќи не била ограничена на еден конкретен настан или едно место, туку се однесувала на наводната одговорност на раководството на ОНА за дејствувањето на нејзините припадници. Во јавноста предметот бил поврзуван со прашања за командна одговорност и со улогата на највисокото раководство на ОНА за време на конфликтот.
МКТЈ го презел предметот во рамките на својата истражна работа во Македонија, но не подигнал обвинение пред Трибуналот. Како и останатите три предмети поврзани со ОНА, предметот подоцна бил вратен на македонското правосудство.
Во јавноста како едно од лицата поврзувани со овој предмет се споменувал и Али Ахмети, кој во текот на конфликтот бил еден од политичките водачи на ОНА. Самото опфаќање на некое лице во истрага, меѓутоа, не претставува утврдена кривична одговорност, а во овој предмет пред МКТЈ не била донесена пресуда со која би била утврдена вина.
„Мавровски работници“
Предметот „Мавровски работници“ се однесувал на настаните од август 2001 година во кои биле киднапирани и малтретирани работници на градежното претпријатие „Маврово“.
Работниците биле ангажирани на изградбата на патот Скопје–Тетово кога биле киднапирани од припадници на ОНА. Според обвинителните наводи во домашната постапка, работниците биле одведени во објект под контрола на ОНА, каде што биле физички малтретирани, испрашувани и изложени на закани. Подоцна биле ослободени.
МКТЈ го презел предметот во 2002 година заедно со останатите четири истраги поврзани со конфликтот. Во 2008 година предметот бил вратен на македонското правосудство.
По враќањето од Хаг, домашната постапка продолжила. Според извештајот на Амнести интернешенел за 2009 година, во септември 2008 година била отворена судска постапка во која биле опфатени 22 обвинети. Во извештајот предметот е опишан како еден од четирите случаи вратени од МКТЈ и како единствен од нив што во тоа време стигнал до судење.
Во 2011 година, по донесувањето на автентичното толкување на членот 1 од Законот за амнестија, постапувањето во предметот било прекинато. Амнести интернешенел наведува дека одлуката на Собранието имала за последица прекин на истрагите и кривичното гонење во четирите предмети вратени од МКТЈ.
„Липковски воден резервоар“
Предметот „Липковски воден резервоар“, познат и како „Липковска брана“, се однесувал на настаните поврзани со Липковското Езеро и системот за водоснабдување на Куманово во текот на конфликтот во 2001 година.
Според наводите опфатени во истрагата, припадници на ОНА воспоставиле контрола врз објектите на водоснабдителниот систем и го прекинале протокот на вода кон Куманово. Со тоа било нарушено снабдувањето со вода на населението во Кумановско во периодот на најинтензивните борби во регионот.
Предметот бил меѓу петте случаи за кои МКТЈ во 2002 година побарал отстапување на надлежноста. Трибуналот не подигнал обвинение во предметот, а во 2008 година предметниот спис бил вратен на македонското правосудство.
По враќањето на предметот во Македонија, истрагата продолжила пред домашните органи. Во 2011 година предметот бил опфатен со примената на автентичното толкување на Законот за амнестија. Комитетот на Обединетите нации против тортура подоцна ги навел „Lipkovo Water Reserve“ и останатите три предмети како случаи за кои понатамошното гонење било прекинато по донесувањето на автентичното толкување.
„Непроштено“
Предметот „Непроштено“ се однесувал на исчезнувањето и киднапирањето на цивили за време на конфликтот во 2001 година во поширокиот тетовско-кичевски регион.
Во центарот на предметот биле наводите за киднапирање на **12 етнички Македонци и еден бугарски државјанин** од страна на припадници на албанските вооружени формации. Семејствата на исчезнатите подоцна пријавувале дека не ја знаат нивната судбина. Предметот бил поврзан и со сомневањата за постоење масовна гробница во близина на селото Непроштено, во Тетовско.
Во текот на истрагата биле разгледувани наводи дека дел од исчезнатите лица можеби биле убиени по нивното киднапирање. Меѓутоа, бидејќи истрагата не завршила со судски процес и правосилна пресуда, овие наводи не резултирале со судски утврдена индивидуална кривична одговорност.
МКТЈ го презел предметот во 2002 година, но не подигнал обвинение. Во 2008 година списите биле вратени на македонските органи, заедно со останатите три предмети.
Амнести интернешенел во 2011 година посочила дека одлуката за проширување на примената на амнестијата врз четирите предмети фактички го прекинала нивното гонење, вклучувајќи го и предметот „Непроштено“. Организацијата истовремено нагласила дека семејствата на исчезнатите имаат право да ја дознаат судбината на своите блиски.
Враќање на предметите во Македонија
МКТЈ во текот на својата истражна работа заклучил дека четирите предмети поврзани со ОНА не треба да продолжат како судски постапки пред Трибуналот. Во јануари 2008 година Судскиот совет наредил предметните списи да бидат вратени на македонското правосудство.
Со тоа четирите предмети повторно потпаднале под надлежност на домашните институции. Одлуката не претставувала ослободителна пресуда и не значела дека МКТЈ утврдил дека наводните злосторства не се случиле. Таа значела дека предметите не продолжиле до обвинение и судење пред МКТЈ и дека понатамошното процесирање било оставено на домашното правосудство.
Во 2008 година македонското Собрание во свој извештај навело дека четирите предмети биле вратени во надлежност на домашните власти и дека се наоѓале пред домашниот судски систем.
Автентично толкување на Законот за амнестија
Законот за амнестија од 2002 година предвидувал амнестија за лица за кои постоело основано сомневање дека подготвиле или сториле кривични дела поврзани со конфликтот во 2001 година, со исклучоци утврдени со законот.
Прашањето дали оваа амнестија се однесува и на четирите предмети вратени од МКТЈ станало предмет на политички и правни спорови. На 19 јули 2011 година Собранието на Република Македонија усвоило автентично толкување на членот 1 од Законот за амнестија. Актот бил објавен во „Службен весник на Република Македонија“ бр. 99/2011.
Со толкувањето било определено дека амнестијата се применува и на лица поврзани со кривични дела од конфликтот во 2001 година за кои не била поведена постапка пред МКТЈ. Бидејќи четирите предмети биле вратени на домашното правосудство и во нив немало обвинение пред Трибуналот, толкувањето било применето и врз нив.
Собранието во својот извештај за 2011 година го наведува автентичното толкување како акт усвоен на седницата одржана на 19 јули 2011 година.
Според Амнести интернешенел, одлуката имала за последица прекин на истрагите и кривичното гонење во четирите предмети. Организацијата оценила дека со тоа жртвите и нивните семејства биле лишени од можноста за судско утврдување на одговорноста и за целосна правна заштита.
Комитетот против тортура на Обединетите нации во своите заклучни согледувања од 2015 година исто така ги навел четирите предмети како случаи на воени злосторства чие понатамошно гонење било прекинато поради автентичното толкување од 2011 година.
Правен статус
Четирите хашки случаи треба да се разликуваат од судските предмети во кои постои правосилна пресуда. Иако МКТЈ ги истражувал предметите и во 2002 година побарал нивно отстапување на Трибуналот, ниту еден од четирите не завршил со обвинение и судење пред МКТЈ. Во 2008 година предметите биле вратени на домашните институции, а во 2011 година нивното понатамошно кривично гонење било прекинато поради примената на автентичното толкување на Законот за амнестија.
Оттука, во однос на четирите предмети **не постои пресуда на МКТЈ со која би била утврдена индивидуална кривична одговорност на конкретни лица**. Самото водење истрага или постоењето на основано сомнение не е исто што и правосилно утврдена вина.
Ова е особено важно и за предметот „Непроштено“, каде што постоеле сериозни наводи за киднапирање и можно убиство на цивили, но без завршен судски процес не може да се претстават тие наводи како правосилно утврдени факти во однос на конкретни сторители.
„Љуботен“
Предметот „Љуботен“ има различен правен исход од четирите хашки случаи. МКТЈ во 2005 година подигнал обвинение против Љубе Бошкоски, тогашен министер за внатрешни работи, и Јохан Тарчуловски, полициски службеник, во врска со настаните во селото Љуботен во август 2001 година.
Судењето започнало на 16 април 2007 година. На 10 јули 2008 година Судскиот совет го прогласил Тарчуловски за виновен и му изрекол казна затвор од 12 години, додека Бошкоски бил ослободен од обвиненијата.
Жалбениот совет на 19 мај 2010 година ја потврдил пресудата против Тарчуловски и неговата казна од 12 години, како и ослободителната пресуда за Бошкоски.
„Љуботен“ бил единствениот предмет поврзан со конфликтот во Македонија во кој МКТЈ спровел целосно судење.
Значење
Хашките случаи претставуваат важен дел од правната историја на конфликтот во Македонија во 2001 година. Тие се поврзани со обидите на македонските и меѓународните институции да ги истражат наводите за сериозни прекршувања на меѓународното хуманитарно право извршени за време на конфликтот.